List (część 1)

Paul Schebesta (1887–1967), jedyny mieszkaniec Pietrowic, o którym wspominają encyklopedie pisane w językach polskim, niemieckim i czeskim.

Był misjonarzem zgromadzenia księży werbistów. W czasie swojej pracy misyjnej pośród ludów Afryki zajmował się naukowo ich językiem i kulturą. Pracował wśród Pigmejów, opracował ich kulturę, życie, obyczaje.

W otwartej 7.10.2025 roku wystawie w Muzeum Misyjno-etnograficznym księży Werbistów w Pieniężnie tak o nim napisano:

„Prezentując postać o. Paula Schebesty SVD chcieliśmy pokazać na jego przykładzie specyficzną tożsamość misjonarzy werbistów pochodzących ze Śląska i urodzonych przed rokiem 1945, którzy podejmując pracę na misjach okazali szczególną empatię do misjonowanych ludów, kładąc akcent na poszanowanie ich języków i kultur. Będąc bowiem wychowani w środowisku dwujęzycznym i wielokulturowym potrafili lepiej zrozumieć sytuację kolonizowanych, pielęgnować ducha otwartości i dialogu”.

Paul urodził się 20 marca 1887 roku na Małej Stranie. Jego ojciec Anton Schebesta prowadził niewielkie gospodarstwo rolne, był też kościelnym śpiewokiem. Stąd przydomek tej rodziny – Śpiewok. Miał siedmioro rodzeństwa.

Anton zginął na froncie I wojny światowej i wdowa Joanna po raz drugi wyszła za mąż za Paula Paleta. Najstarsza siostra Paula – Beate była zakonnicą w klasztorze Elżbietanek w Nysie i tam w 1945 roku została zamordowana przez wojska sowieckie. Jego starszy brat Józef też był księdzem misjonarzem, zginął w czasie II wojny światowej w 1944 roku jako jeniec na japońskim okręcie na wodach koło Nowej Gwinei.

W archiwum parafialnym znajduje się list będący odpowiedzią na wcześniejszy list ówczesnego nowego ks. proboszcza Ludwika Dziecha, który przybył do parafii w lutym 1964 roku. Ks. Dziech chciał by w założonej i pisanej przez niego kronice parafialnej były parafianin Paweł Schebesta podzielił się swoimi wspomnieniami. I tak ks. dr Paul Schebesta pisze do ks. proboszcza Ludwika Dziecha.

(Tłumaczone z języka niemieckiego.)

Przewielebny Księże Proboszczu!
St. Gabriel [Wiedeń], 6 stycznia 1965

List księdza był dla mnie miłą niespodzianką. Jest mi niezmiernie miło dowiedzieć się od odpowiedzialnego miejscowego religijnego autorytetu, jak obecnie wygląda sytuacja w mojej rodzinnej miejscowości i że przyszłość zapowiada się pozytywniej niż w minionych latach, o ile jestem dobrze poinformowany o Waszej sytuacji.

Wraz z Księdza pismem otrzymałem list od mojej bratanicy Agnes Paleta [z domu Schebesta]; obydwa pisma zapraszają mnie do odwiedzenia rodzinnych stron. Niestety, kontakt z ojczyzną (Heimat) od czasu niepokojów nazistowskich utraciłem i wydarzenia z tego czasu tak mnie zirytowały, że czerwona nić która wiązała mnie z ojczyzną została zerwana.

Proszę zważyć, że ojczyznę pamiętam z czasów, kiedy Pietrowice były częścią kraju Hulczyńskiego, będącego enklawą z dialektem morawskim, którego starałem się strzec i zachować razem z pewną liczbą duchownych z tegoż kraju, mianowicie w czasie intensywnie prowadzonej germanizacji. O tym obecne generacje w Pietrowicach wiedzą niewiele, być może wielu dzisiaj starych ludzi w Pietrowicach stało po drugiej stronie, w każdym razie generacja pięćdziesięciolatków i starsi.

Teraz tak mimochodem. Historia ma swój bieg i każda ludność pogranicza ma niestety złe doświadczenia. Jest pędzona z jednej narodowości do drugiej, z jednego języka do drugiego i niestety podupada.

c.d.n.

Opracował Bruno Stojer

List (część 2)

Natomiast religia była solidnie umocowana, lud zacny i pobożny dopóki zawirowania lat dwudziestych nie przyniosły niepokoju i niezadowolenia.

Na odwiedziny stron rodzinnych nie mogę się właściwie zdecydować; nie odnalazłbym się tam. Videbimus rem! Zobaczymy!

Nie wiedziałem, że archiwum kościelne zostało zniszczone. Księdza zamiar napisania kroniki miejscowości odnotowuję jako godny pochwały i byłbym gotów, o ile moje wspomnienia są wystarczające, chętnie nimi się podzielić.

Poruszył ksiądz sprawę wielu powołań kapłańskich, którymi Pietrowice mogą się szczycić. Ten fenomen też zwrócił moją uwagę i zmusił mnie do przyjrzenia się okolicznościom, które się do tego przyczyniły.

Trzeba pamiętać, że przed rokiem 1900, w którym to pierwsi kandydaci wstąpili do seminarium, długie lata nie było żadnych powołań. Był jeden, nie poznałem go nigdy, on też się nigdy nie pokazał w Pietrowicach, był z rodziny Pientka [zapewne chodzi o Józefa Pientka ur. w 1836 w Pietrowicach, syna Józefa i Franciszki z domu Labud, po studiach teologicznych we Wrocławiu został tam wyświęcony w 1863 roku, najpierw był wikarym w Pietrowicach za czasów proboszcza Karola Burona, potem był administratorem parafii w Beneszowie, następnie w Wielkich Hoszczycach a w 1888 roku został proboszczem w Hulczynie] przydomek Labud, z Małej Strany [ul. Wyzwolenia].

Nie wiem też, gdzie był proboszczem. Jako pierwszego, znałem proboszcza Koschany-ego, ale wtedy byłem małym chłopcem, potem przyszedł Kamradek, były prefekt szkoły w Kromieryżu, po nim już Weidler, który długo jako wikary czekał na probostwo. Co potem było, wie ksiądz lepiej niż ja.

Również z wikarych poznałem niemało: Wolny, Kaschny, Harazim, Peschka, potem jeden, który później został proboszczem w Stepankowicach, jego nazwiska nie pamiętam, potem młodsi, przede wszystkim Weidler itd.

Kamradek publicznie w kościele przeciwstawiał się próbie germanizacji, jak sobie przypominam z pewnego zdarzenia, był zdania, że naród powinien celebrować nabożeństwa w języku ojczystym. Przy tym Kamradek nie był z natury wojownikiem, był powściągliwy, raczej stroniący od ludzi człowiekiem ducha i umysłu.

O ile moja pamięć będzie wystarczająca, chętnie spróbuję odpowiedzieć na pytania. Wierzę, że jest jeszcze we wsi parę starych, sumiennych ludzi, którzy mogą służyć swymi wspomnieniami, jednak w mniejszym stopniu z takimi, które mają związek z probostwem.

Tyle na dzisiaj. Jeszcze raz serdecznie dziękuję za sympatyczny list i życzę, żeby Księdzu się udało ożywić solidną religijność, jaka kiedyś we wsi była.

Z najlepszymi życzeniami i pozdrowieniami.

Podpis.

Dwie linijki odręcznego dopisku nie zostały odczytane.

Stempel: Dr Paul Schebesta, St. Gabriel-Mödling, Austria.

W nawiasach [ ] są dopiski autora.

Maria Kubiczek i Bruno Stojer

PS. Za półtorej roku od napisania tego listu ks. dr Paweł Schebesta umiera we Wiedniu w wieku 80 lat.

Zatracona kolęda

Dnia 3 grudnia 2025 roku byłem w Małych Hosticach, obecnie dzielnicy Opawy, na zajęciach polsko-czeskiego projektu realizowanego przez muzea w Raciborzu i Opawie. Tam, w szykownej sali urządzonej w  starej stodole, Anna Pohařálková, pracownik muzeum w Ostrawie, miała wykład na temat zwyczajów bożonarodzeniowych na Hulczyńsku.

Do przeszło pięćdziesięciu wiosek Kraiku Hulczyńskiego można zaliczyć również prawobrzeżne (względem rzeki Cyny) miejscowości gminy Pietrowice Wielkie, takie jak Samborowice, Pietrowice i Gródczanki. Ku mojemu zaskoczeniu nazwa Pietrowice (Velké Petrovice) pojawiła się na ekranie wykładowczyni.

Pani Anna cytowała książkę Jana Vyhlídala Z hlučínského a hlubčického kraje (Brno 1927). Na stronie 116 rozpoczyna się tam artykuł pt. Vánoční svátky v pruských Velkých Petrovicích (Święta Bożego Narodzenia w pruskich Wielkich Pietrowicach). Autor sporządził swoje zapiski w 1895 roku. Na końcu artykułu, omawiającego Boże Narodzenie w naszej wiosce, na stronie 120, zamieszczona jest petrovska kolęda, która w przekazie ustnym nie przetrwała do naszych czasów:

Jozef, mój kochany Jozef! Już hodzina już nastala
Że se ma Jeżisz narodzić mój kochany
Panno, moja sliczna panno do czeho polożime
Dy kolibeczky ne mame sliczna panno
Do czeho ho povineme dy povijaczka ne mame
To do moich do fertuszku a do Twoich do paseczku
Coż se to tam v polu beli nejsu to z neba andeli ?
Klaszterne to panny idu co dzicjatko vitać budu.

I tak po tylu latach słowa kolędy się ziściły — nasze białe siostry zakonne z klasztoru Sióstr Zawierzanek witają Dzieciątko Boże w stajence.

Aby ułatwić polskiemu czytelnikowi odbiór tekstu: č zapisano jako cz, ř jako rz, ž jako ż, š jako sz — zgodnie z polskim odpowiednikiem fonetycznym.

Pani Anna — co jest rzadkością wśród pracowników naukowych muzeów — przy akompaniamencie skrzypiec i harmonii również zaśpiewała naszą starą petrovską kolędę. Inne morawskie pastorałki przetrwały w Pietrowicach do naszych czasów.

Bruno Stojer

PS. Jan Vyhlídal (1861–1937) — katolicki czeski ksiądz z diecezji ołomunieckiej, etnograf i publicysta. Był także proboszczem w jednej z wiosek niedaleko Opawy.

 80. Jahrestag der Oberschlesischen Tragödie (1945)

Nach der Einnahme Schlesiens durch die Russen im Frühjahr 1945 begannen die sowjetischen Geheimdienste mit der Verschleppung von Zivilpersonen aus Schlesien zur Zwangsarbeit in die Sowjetunion. Aus Peterwitz wurden sieben Personen deportiert: Wilhelm Burda, Eryk Eichler, Józef Mende, Alojz Pientka, Walter Posmyk, Alojz Skerhut und Georg (Jerzy) Wieder.

Im Jahr 2021 erschienen drei Bände der Arbeit von Dr. Dariusz Węgrzyn mit dem Titel „Buch der Verhafteten, Internierten und Deportierten aus Oberschlesien in die UdSSR im Jahr 1945“. Die Zusammenstellung umfasst 46.202 Namen auf über 3.000 Seiten der Publikation. Darin finden sich auch Namen aus Groß Peterwitz:

• Wilhelm Burda, geb. 07.02.1906, Groß Peterwitz, wohnhaft in Groß Peterwitz, von Beruf Landwirt, durch das NKWD (Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł - Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) interniert, in die UdSSR (Sowjetrussland) deportiert. [Er kehrte Ende 1947 zurück; wir haben bereits über ihn geschrieben.]      
      
• Eryk Eichler, geb. 28.08.1913, wohnhaft in Groß Peterwitz, von Beruf Schlosser, durch das NKWD interniert, in die UdSSR deportiert. [In den Kirchenbüchern von Peterwitz ist vermerkt: Edwin Heinrich Augustin Eichler, geb. 28.08.1913 in Braunsdorf (heute Brumovice nahe Opava); er heiratete 1940 Paula Mika.] Er kehrte zurück. Sie hatten einen Sohn Ginter und eine Tochter Hanny. In den 1970er-Jahren zogen sie nach Deutschland. Beruf: Kraftfahrzeugschlosser. Heute wohnt auf diesem Grundstück die Familie Majer.
• Józef Mende, geb. 07.04.1899, Groß Peterwitz, von Beruf Landwirt, durch das NKWD interniert, in die UdSSR deportiert. [Er kehrte 1947 zurück; wir haben bereits über ihn geschrieben. Die Familie zog nach Deutschland.]
• Walter Posmyk, geb. 17.07.1922, Groß Peterwitz, wohnhaft in Groß Peterwitz, von Beruf Landwirt, durch das NKWD interniert, in die UdSSR deportiert. [Walter Posmyk, Sohn von Kubulka, geb. 1922, damals unverheiratet; Sohn des Besitzers des Sägewerks in der Janowska-Straße. Nach seiner Entlassung aus Russland ging er direkt nach Deutschland, wo er eine Familie gründete. Er starb 1989.]
• Alojzy Pientka, geb. 08.06.1898, Groß Peterwitz, wohnhaft in Groß Peterwitz, von Beruf Landwirt, durch das NKWD interniert, in die UdSSR deportiert. [Er kehrte nicht zurück. Wir haben bereits über ihn geschrieben.]

In der Ausarbeitung werden zwei Personen aus Groß Peterwitz nicht erwähnt:

• Georg (Jerzy) Wieder (1911–1966), Landwirt vom „Końcuwsi“( Dorfende), in die UdSSR deportiert. Er soll – als einer der letzten – spätestens 1952 aus Sibirien zurückgekehrt sein. Er heiratete Jadwiga Labud, Tochter des Schmieds Labuda (Maciek) von der „Welká Strana“(Große Seite). Er war körperlich und nervlich völlig ausgezehrt. In seinen letzten Lebensjahren saß er oft auf einer Bank auf dem Hof. Wenn ein Familienmitglied kam, um ihm zu helfen, war seine Freude so groß, dass er weinte. Er starb im Alter von 55 Jahren.
  Als sein Vater Adolf Hermann (1875–1937) im Sommer Sand aus der Grube im „Obłański Dol“ (Felder vor Stoltzmütz) holte, erlitt er dort einen Schwächeanfall. Er starb wenige Tage später. Sein Urgroßvater Anselm Wieder (1807–1873) ist im Kirchenbuch vermerkt als: „auch genannt Anselm Czichoiolas“. Bis heute hat sich der Beiname dieser Familie als „Cichowloz“ erhalten.

• Alojzy Skerhut (Schebesta) (1904–1986), Landwirt von der „Welká Strana.“(Große Seite)

 Fortsetzung folgt.

 Bruno Stojer

Übersetzt ins Deutsche von Lukas Kubiczek mit Hilfe von KI.